Bij een equatoriale zonnewijzer staat de wijzerplaat parallel aan de evenaar
Een equatoriale zonnewijzer is opgebouwd rond een plat of ringvormig vlak dat parallel aan het denkbeeldige vlak van de aardevenaar is opgesteld, met de stijl daar loodrecht doorheen. Omdat de stijl zo parallel aan de aardas loopt en het vlak zelf parallel aan de evenaar staat, verdelen de uurlijnen zich in exact gelijke stukken van 15 graden - de zon verplaatst zich immers 360 graden in 24 uur, dus 15 graden per uur, ongeacht het jaargetijde.
Voor een tuin op 52 graden noorderbreedte - ongeveer de breedte van Utrecht en Amsterdam - betekent dit dat de wijzerplaat onder een hoek van 90 min 52 is 38 graden ten opzichte van het horizontale grondvlak moet staan, ofwel 52 graden gemeten vanaf de verticaal. Hoe hoger de breedtegraad, hoe rechter de plaat komt te staan: op de evenaar zelf zou een equatoriale wijzerplaat verticaal staan, terwijl de plaat richting de polen steeds platter zou komen te liggen. Voor Zuid-Limburg en Vlaanderen, rond 51 graden breedte, is de kantelhoek dus ongeveer 39 graden vanaf horizontaal; voor Noord-Nederland, rond 53 graden, ongeveer 37 graden.
Waarom de punt naar het noorden moet wijzen
Voor een correcte werking moet de punt van de stijl exact naar het noorden zijn gericht, net als bij een kompas. De schaduw valt dan precies in het midden van de gekozen uurverdeling. Een kleine afwijking in noordrichting verschuift de afgelezen tijd evenredig; bij een equatoriale zonnewijzer is dat effect net zo merkbaar als bij andere types. Gebruik de instelhulp om de juiste noordrichting op uw locatie te bepalen.
Een veelgemaakte fout is de stijl naar het zuiden te laten wijzen in plaats van naar het noorden, of de kantelhoek van de plaat te verwarren met de eenvoudigere opstelling van een horizontale zonnewijzer. Beide vergissingen leveren een zonnewijzer op die er op het oog correct uitziet, maar structureel de verkeerde tijd toont.
Twee kanten, twee jaargetijden
Een bijzonderheid van het equatoriale model is dat de wijzerplaat, of ring, twee zijden heeft: in de zomerhelft van het jaar, wanneer de zon boven de evenaar staat, valt de schaduw op de bovenkant van het vlak; in de winterhelft valt de schaduw juist op de onderkant. Dat omslagpunt valt rond 20 maart en 22 of 23 september - de data van de equinox, wanneer de zon precies boven de evenaar staat. In de dagen rond die data schuift de schaduw vrijwel vlak over de rand van de plaat, waardoor het aflezen tijdelijk lastiger is; dit is geen gebrek aan het instrument, maar een eigenschap die inherent is aan het equatoriale principe.
Hoe u de twee kanten aflost
- Van ongeveer 21 maart tot 22 september staat de zon boven de evenaar: de schaduw valt op de bovenkant van de plaat of ring.
- Van 22 september tot 20 maart staat de zon onder de evenaar: de schaduw valt op de onderkant.
- Rond het middaguur is de schaduw op beide kanten het scherpst afleesbaar; in de vroege ochtend en late avond, dicht bij de 6 uur-lijn, wordt de schaduw langer en vager.
Verschil met horizontale en armillaire modellen
Het equatoriale principe ligt ten grondslag aan de armillairsfeer, waarbij de ring met uurverdeling wordt omgeven door extra metalen ringen die andere hemelcirkels voorstellen. Een armillairsfeer is dus in de kern een equatoriale zonnewijzer met decoratieve toevoegingen; zie de uitleg van de armillairsfeer voor de details. Een horizontale zonnewijzer werkt volgens een ander principe, met ongelijke uurvakken die dichter bij elkaar liggen rond het middaguur; zie de uitleg van horizontale zonnewijzers voor dat verschil. De as die door het midden van de ring of plaat loopt, is in de kern dezelfde poolstijl als bij een horizontale of verticale zonnewijzer; zie wat de gnomon of poolstijl precies is voor die achterliggende uitleg.
Geschikt voor een open, symmetrische tuinopstelling
Omdat een equatoriaal model met zijn ring of schuine plaat wat abstracter oogt dan een klassieke platte wijzerplaat, wordt het vooral toegepast in tuinen waar de zonnewijzer als een op zichzelf staand sculptuur functioneert, bijvoorbeeld op een centraal grasveld of kruispunt van paden. De open constructie vraagt, net als andere types, om een plek zonder schaduw gedurende de dag. Omdat de ring of schuine plaat van alle kanten zichtbaar moet zijn en de schaduw op beide zijden moet kunnen vallen, verdraagt dit type een opstelling vlak tegen een muur of erfafscheiding minder goed dan een verticale zonnewijzer. Zie de juiste plek in de tuin kiezen voor de overwegingen rond zonligging en obstakels gedurende de dag.
