De regel is eenvoudig: gnomon-hoek is gelijk aan de breedtegraad
Bij een horizontale zonnewijzer moet de hoek tussen de gnomon (de poolstijl) en het horizontale wijzerplaat exact overeenkomen met de geografische breedtegraad van de plek waar de zonnewijzer staat. Dat is geen ruwe vuistregel maar een directe meetkundige eis: de poolstijl loopt dan parallel aan de draaiingsas van de aarde, wat nodig is om de uurlijnen op de plaat kloppend te houden. Staat de hoek te laag of te hoog, dan lopen vooral de vroege ochtend- en late middaguren zichtbaar mis, terwijl het middaguur nog redelijk overeind blijft.
Breedtegraad van Nederlandse plaatsen: van 50,8° tot 53,5°
Nederland strekt zich noord-zuid uit over ruim twee en een halve graad breedte, wat in de praktijk betekent dat de juiste gnomon-hoek per regio verschilt:
- Maastricht: circa 50,85°
- Eindhoven: circa 51,44°
- Utrecht: circa 52,09°
- Amsterdam: circa 52,37°
- Leeuwarden: circa 53,20°
- Groningen: circa 53,22°
- Schiermonnikoog en de noordelijke Waddeneilanden: tot circa 53,5°
Voor het midden van het land wordt vaak met 52° gerekend, maar voor een nauwkeurige opstelling is het de moeite waard om de exacte breedtegraad van uw eigen postcode op te zoeken en die hoek aan te houden in plaats van een landelijk gemiddelde.
Veel decoratieve zonnewijzers die kant-en-klaar worden verkocht, zijn gegoten met een vaste standaardhoek, vaak 45°. Dat is voor geen enkele plek in Nederland exact correct: het scheelt zes tot acht graden met de werkelijke breedtegraad hier. Het gevolg is dat de wijzerplaat weliswaar mooi oogt, maar bij het aflezen buiten het middaguur al snel tien tot twintig minuten afwijkt van wat een correct ingestelde gnomon zou tonen. Voor puur decoratief gebruik is dat geen probleem; wilt u de tijd daadwerkelijk aflezen, dan is het verstellen of vervangen van de gnomon de moeite waard.
Een veelgemaakte aanname is dat de gnomon-hoek simpelweg bepaalt hoe "steil" de zonnewijzer oogt, maar de invloed op de uurlijnen zelf is niet gelijkmatig verdeeld. Rond het middaguur, wanneer de zon hoog staat, is de schaduw van de gnomon relatief ongevoelig voor kleine hoekafwijkingen. Naarmate de zon lager staat, in de vroege ochtend en late middag, vergroot dezelfde hoekfout de afwijking in minuten juist sterk. Dat verklaart waarom een fabrieksmatige gnomon-hoek van 45 graden in Nederland rond twaalf uur nog redelijk oogt, maar rond negen uur 's ochtends al een merkbaar verkeerde tijd toont.
Zelf de hoek instellen of laten berekenen
Met een geodriehoek of een digitale hoekmeter kunt u de gnomon in de gewenste hoek ten opzichte van het wijzerplaat vastzetten. Meet vanaf het horizontale vlak omhoog naar de bovenrand van de gnomon; die hoek moet overeenkomen met de breedtegraad van uw locatie. Twijfelt u over de exacte waarde voor uw adres, dan berekent de instelhulp zowel de juiste gnomon-hoek als de bijbehorende kloktijd-correctie automatisch op basis van uw locatie.
De hoek is slechts een van de drie instelvoorwaarden. Voor het volledige overzicht, inclusief het richten op het ware noorden en het waterpas zetten, leest u hoe stelt u een zonnewijzer goed in. Meer over het begrip gnomon zelf en de verschillende uitvoeringen vindt u in wat is de gnomon of poolstijl.
