Een kompas wijst niet naar het noorden dat een zonnewijzer nodig heeft
Een gewone kompasnaald wijst naar het magnetisch noorden, terwijl de gnomon van een zonnewijzer op het ware (geografische) noorden gericht moet staan. In Nederland lopen die twee in 2026 uiteen: het magnetisch noorden ligt ongeveer 2,5 tot 3 graden oostelijk van het ware noorden, afhankelijk van waar in het land u zich bevindt. Neemt u de kompaslezing zonder correctie over, dan staat de hele zonnewijzer een paar graden gedraaid en loopt de aflezing daardoor structureel enkele minuten fout.
Kompasdeclinatie in Nederland in 2026
De afwijking tussen magnetisch en ware noorden heet declinatie en verschilt licht per regio: in Amsterdam bedraagt ze ongeveer 2,7° oost, in Rotterdam circa 2,6° oost. Voor het overgrote deel van Nederland kunt u rekenen met een waarde van 2,5 tot 3 graden oost. Deze waarde staat niet vast: het magnetisch noorden verschuift geleidelijk, de laatste decennia richting het oosten, met ruwweg een tiende graad per jaar. Voor de opstelling van een tuinzonnewijzer hoeft u dit niet ieder jaar opnieuw op te zoeken, maar een controle elke vijf tot tien jaar houdt de afwijking klein.
- Bepaal met het kompas de richting die als "noord" wordt aangewezen.
- Draai die richting ongeveer 2,5 tot 3 graden naar het westen (dus naar links wanneer u naar het noorden kijkt); dat is het ware noorden.
- Zet een tijdelijke markering op de grond op die gecorrigeerde lijn, bijvoorbeeld met een priklat.
- Lijn de gnomon van de zonnewijzer uit op die markering, niet op de kompasnaald zelf.
Omdat het om een paar graden gaat, is dit met het blote oog nauwelijks te zien, maar de gevolgen voor de aflezing zijn wel merkbaar: hoe verder van het middaguur, hoe groter de tijdsfout die uit een verkeerde noordrichting voortkomt.
Naast de vaste declinatiecorrectie speelt in een tuin nog een tweede storingsbron mee: metalen hekwerk, een ijzeren tuinbank, ondergrondse leidingen of zelfs een smartphone in uw broekzak kunnen de kompasnaald plaatselijk enkele graden laten afwijken. Houd het kompas daarom op minstens een meter afstand van grote metalen objecten en herhaal de meting op een paar plekken; wijkt de uitkomst steeds een paar graden af, dan is dat een teken van lokale magnetische verstoring en niet van de declinatie zelf.
Alternatief: het ware noorden vinden zonder kompas
Wie geen kompas bij de hand heeft of liever een methode zonder magnetische correctie gebruikt, kan het ware noorden ook bepalen met de schaduw van een rechte staaf. Zet een staaf verticaal in de grond en markeer het uiteinde van de schaduw in de loop van de ochtend en de middag op momenten dat de schaduw even lang is. De lijn tussen die twee punten, in het midden gehalveerd, wijst exact noord-zuid. 's Nachts kan de Poolster als referentie dienen: die staat het hele jaar door binnen ongeveer één graad van het hemelnoordpool, ruim nauwkeurig genoeg voor een tuinzonnewijzer.
Met het noorden vastgesteld, is de volgende stap het instellen van de juiste gnomon-hoek: zie gnomon-hoek en breedtegraad. Voor het complete overzicht van alle instelstappen leest u hoe stelt u een zonnewijzer goed in.
