Een verticale zonnewijzer heeft een staande plaat en moet naar het zuiden wijzen
Bij een verticale zonnewijzer staat de wijzerplaat rechtop tegen een muur of gevel in plaats van plat op een sokkel te liggen. Om correct te functioneren moet die muur zo goed als exact naar het zuiden zijn georiënteerd; alleen dan valt de schaduw van de stijl symmetrisch over de uurlijnen. Een gevel die meer dan een graad of tien afwijkt van het zuiden, vraagt om een aangepaste berekening van de uurlijnen, iets wat bij fabrieksmatige modellen zelden is meegenomen.
Waarom dit type al eeuwen op kerken en herenhuizen voorkomt
Verticale zonnewijzers zijn van oudsher populair op kerktorens, kloosters en herenhuizen, simpelweg omdat een zuidgevel op ooghoogte goed afleesbaar is vanaf de straat of het erf, terwijl een horizontaal model op de grond minder in het oog springt. Veel historische exemplaren zijn in steen gehouwen en tonen naast de uurlijnen ook een jaartal, wapenschild of Latijnse spreuk - decoratieve elementen die bij moderne tuinvarianten meestal wegvallen, maar die verklaren waarom dit het meest 'monumentale' type zonnewijzer is.
De stijl staat schuin, niet loodrecht op de muur
Net als bij het horizontale model moet de stijl van een verticale zonnewijzer parallel aan de aardas lopen. Op een muur die naar het zuiden is gericht, betekent dit dat de stijl in een hoek gelijk aan negentig graden min de breedtegraad uit de muur steekt - voor Nederland ongeveer 38 graden. Bij een gevel die niet precies naar het zuiden wijst, verschuift bovendien de hele uurindeling op de plaat, wat het zelf ontwerpen van een verticale zonnewijzer aanzienlijk lastiger maakt dan een horizontaal model.
Geschikt voor kleine tuinen en patio's
Een groot voordeel van het verticale type is de plaatsbesparing: er is geen sokkel of vloeroppervlak voor nodig, wat het een praktische keuze maakt voor een patio, binnenplaats of kleine stadstuin waar een staande zonnewijzer op een voet te veel ruimte zou innemen. De montage vergt wel een geschikte, ongehinderd zonbeschenen zuidmuur; schaduw van een overhangend dak of buurpand maakt het model in de praktijk onbruikbaar voor een groot deel van de dag. Zie een zonnewijzer aan de muur bevestigen voor de montagestappen.
Alternatief bij een niet-zuidgerichte muur
Heeft u alleen een oost- of westgevel beschikbaar? Dan is een gewone verticale zonnewijzer met standaarduurlijnen geen goede optie: de schaduw valt dan buiten het bruikbare bereik van de plaat gedurende een groot deel van de dag. Overweeg in dat geval een horizontale zonnewijzer op een vrijstaande sokkel, zie de uitleg van horizontale zonnewijzers, of een staande zonnewijzer bij een schutting op een andere, wel zongerichte plek in de tuin.
Bevestigingsmateriaal: houd rekening met vocht achter de plaat
Een verticale wijzerplaat wordt doorgaans met twee tot vier roestvrijstalen pluggen en schroeven rechtstreeks in het metselwerk of de voegen bevestigd, bij voorkeur in een stevige voeg in plaats van in een enkele baksteen die kan afbrokkelen. Monteer de plaat niet volledig vlak tegen de muur, maar met kleine kunststof afstandsringetjes van een paar millimeter: zo kan vocht achter de plaat wegdampen in plaats van dat het blijft staan en op termijn de bevestiging of de muur aantast. Bij een bronzen of gietijzeren plaat op een bakstenen gevel is een tussenlaag van kunststof bovendien nuttig om direct metaal-op-metaal contact met stalen pluggen te vermijden.
Op welke hoogte hangt u de plaat?
Voor een goede afleesbaarheid vanaf het erf of terras hangt een verticale zonnewijzer meestal met het midden van de plaat op ongeveer 150 tot 180 centimeter hoogte, ruwweg ooghoogte voor een staand persoon. Hangt de plaat lager, dan is hij vanaf een afstand minder goed te zien; hangt hij duidelijk hoger, zoals op veel historische kerkgevels, dan is dat vaak juist bedoeld om van verderop zichtbaar te zijn en is nauwkeurige aflezing van dichtbij minder belangrijk. Voor een tuinsituatie op ooghoogte weegt de leesbaarheid van dichtbij meestal zwaarder dan het decoratieve zichteffect op afstand.
