Controleer eerst de gevelrichting voordat u gaat boren
Een verticale zonnewijzer moet aan een muur hangen die vrijwel exact naar het zuiden is gericht; pas daarna is de vraag hoe u hem bevestigt relevant. Meet de richting van de gevel na met een kompas of de kompasfunctie van een smartphone, en vergelijk dit met de berekening uit de instelhulp voordat u de muur aanboort. Achtergrondinformatie over waarom dit zo nauw luistert, leest u bij verticale zonnewijzer aan de muur.
Nederland ligt tussen ongeveer 50,8 graden noorderbreedte in Zuid-Limburg en ruim 53 graden op de Waddeneilanden. Bij een verticale zonnewijzer die exact naar het zuiden kijkt, staat de stijl niet in de breedtegraad zelf, maar in de complementaire hoek daarvan: negentig graden min de breedtegraad, dus grofweg tussen de 37 en 39 graden ten opzichte van het platte vlak, afhankelijk van waar in het land u woont. Wijkt de gevel af van het zuiden, dan verschuift bovendien het hele uurlijnenpatroon asymmetrisch naar links of rechts; hoe zo'n afwijkende, 'declinerende' zonnewijzer wordt doorgerekend, leest u bij gnomon hoek en breedtegraad.
Geschikte ondergrond: steen of baksteen, geen dun gevelbeschot
Een stenen of bakstenen muur is de meest geschikte ondergrond voor een verticale zonnewijzer, omdat die het gewicht van een metalen of stenen wijzerplaat probleemloos draagt. Bij een houten schutting of dun gevelbeschot is voorzichtigheid geboden: dergelijke ondergronden bewegen door temperatuur en vocht, wat op termijn de bevestigingspunten kan verzwakken. Kies bij twijfel liever voor een staand model op een sokkel; zie staand of aan muur/schutting voor die afweging.
Boor bij voorkeur in de baksteen zelf, niet in het voegwerk ertussen: mortelvoegen zijn aanzienlijk zachter dan het metselwerk en bieden een plug merkbaar minder houvast, zeker bij een oudere gevel waar de voeg door verwering al is verzwakt.
Bevestigingsmateriaal afgestemd op het gewicht
Lichte, platte wijzerplaten kunnen vaak met muurankers en roestvrijstalen schroeven direct op de gevel worden bevestigd. Zwaardere, gebogen of reliëfrijke platen hebben doorgaans specifieke bevestigingsogen of gaten aan de achterzijde, bedoeld voor stevige pluggen in combinatie met een metalen beugel. Controleer bij aanschaf welk bevestigingssysteem is meegeleverd en of dit geschikt is voor het type muur dat u heeft.
Voor zware, stenen of massief metalen wijzerplaten is een chemisch anker vaak de stevigste keuze: een tweecomponentenhars wordt in het geboorde gat gespoten, waarna een draadstang of huls daarin uithardt en zich vastklemt in de poriën van het metselwerk. Reken bij een echt zware plaat op een inschroefdiepte van zeker 6 tot 8 centimeter in massief metselwerk, en blaas het boorgat vooraf goed stofvrij, anders hecht de hars onvoldoende. Gebruik verder roestvast stalen bevestigingsmateriaal - aanduiding A2, of A4 in een kustgebied - in plaats van verzinkt staal, dat op termijn door vocht en zout eerder gaat roesten en daarmee juist de wijzerplaat kan doen loskomen.
Uitlijnen vóór het definitief vastzetten
Houd de wijzerplaat eerst los tegen de muur en teken de exacte positie van de boorgaten af, zodat de 12-uurslijn verticaal loopt en de plaat niet scheef komt te hangen. Gebruik een waterpas om dit te controleren voordat u boort. Pas na deze controle boort u de definitieve gaten en bevestigt u de plaat blijvend.
Zet de aftekening vast met een stukje tape over de exacte boorposities, zodat de boor niet wegglijdt op de gladde ondergrond. Controleer niet alleen met een waterpas of de plaat horizontaal recht hangt, maar ook met een schietlood of de 12-uurslijn werkelijk verticaal loopt: een wijzerplaat die maar een paar graden scheef hangt, geeft het hele jaar door een structureel verkeerde aflezing, ook al is de afwijking met het blote oog nauwelijks te zien.
Laat een chemisch anker eerst goed uitharden voordat u belast
Een chemisch anker heeft, afhankelijk van het product en de buitentemperatuur, doorgaans een halfuur tot enkele uren nodig om voldoende uit te harden voordat de volledige kracht is bereikt; bij een temperatuur onder de 5 graden loopt deze tijd flink op. Hang de wijzerplaat niet eerder op dan de fabrikant aangeeft, ook al voelt de stang of huls al vast aan: de uiteindelijke trekvastheid wordt pas na volledige uitharding bereikt, en een te vroeg belast anker kan in de eerste weken na montage alsnog een stukje verzakken.
Na montage: functionele controle
Controleer op een zonnige dag of de schaduw van de stijl op het juiste moment de juiste uurlijn raakt, rekening houdend met de tijdsvereffening tussen zonnetijd en kloktijd. Wijkt de afgelezen tijd structureel af, dan is de meest voorkomende oorzaak een muur die net niet exact naar het zuiden wijst; in dat geval is bijstellen van de montagehoek soms mogelijk, afhankelijk van het bevestigingssysteem.
Controleer de werking het beste op een paar dagen verspreid over enkele maanden in plaats van eenmalig: de zon staat in de zomer veel hoger dan in de winter, en een kleine montagefout die in juni nauwelijks opvalt, kan in december een duidelijk grotere afwijking laten zien.
