Een zonnewijzer moet zowel waterpas als naar het noorden gericht staan
Een zonnewijzer die niet waterpas staat, geeft ook bij een correcte noordrichting een afwijkende tijd aan, omdat de hoek van de stijl ten opzichte van de horizon dan niet meer overeenkomt met de berekende breedtegraad. Waterpas plaatsen en op het noorden richten zijn dus twee stappen die allebei nodig zijn, en die u het beste in deze volgorde uitvoert: eerst de ondergrond, dan de sokkel, dan pas de uitlijning.
Stap 1: kies een plek zonder schaduw gedurende de dag
De juiste plek is minstens zo bepalend als de installatie zelf. Kies een plaats die van zonsopgang tot zonsondergang vrij blijft van schaduw door bomen, gebouwen of schuttingen; houd er rekening mee dat een boom die nu nog klein is, over een paar jaar wel schaduw kan gaan werpen. Rond het middaguur, wanneer de zon het hoogst staat, is de schaduw van de stijl het kortst en dus het lastigst af te lezen - vermijd daarom plekken waar ook rond het middaguur nog gedeeltelijke schaduw valt.
Stap 2: maak de ondergrond stabiel en waterpas
Zorg dat de ondergrond waarop de sokkel komt te staan vlak, stevig en waterpas is voordat u de zonnewijzer plaatst. Op gazon of losse grond is een fundering van betonplaten, straatklinkers of een gegoten poer aan te raden, zodat de sokkel niet na verloop van tijd verzakt of scheef gaat zakken door regen en vorst. Controleer met een waterpas in twee richtingen - haaks op elkaar - of het oppervlak echt vlak is.
Stap 3: plaats de sokkel en verankering
Begin met het plaatsen van de sokkel of het voetstuk op de voorbereide ondergrond en zorg dat deze stevig verankerd staat, zodat hij niet verschuift of omvalt bij storm. Bij een zware natuurstenen of gietijzeren sokkel is het eigen gewicht vaak voldoende; bij een lichtere constructie is aanvullende verankering met pluggen of mortel verstandig. Meer over de montage van de wijzerplaat zelf leest u bij monteren op een sokkel.
Stap 4: richt de stijl exact naar het noorden
Zodra de sokkel vast en waterpas staat, plaatst u de wijzerplaat en draait u deze tot de stijl exact naar het noorden wijst. Dit kan met een kompas of met de GPS-functie van een smartphone; houd er rekening mee dat een kompas in de buurt van metalen tuinornamenten of leidingen soms een kleine afwijking geeft. Een betrouwbaardere controle is de zonnewijzer op een heldere dag te vergelijken met de werkelijke zonnetijd via de instelhulp, en de plaat bij te draaien tot de schaduw overeenkomt met de berekende stand.
Hoeveel nauwkeurigheid is er nodig bij het waterpas stellen?
Gebruik een gewone waterpas van minstens dertig centimeter en leg deze in twee richtingen haaks op elkaar op het montagevlak; de luchtbel moet in beide gevallen precies tussen de streepjes staan. Een afwijking van een paar millimeter over de lengte van de sokkel lijkt onschuldig, maar telt op tot een merkbare tijdsafwijking op de wijzerplaat, zeker bij de buitenste uurlijnen vroeg in de ochtend of laat op de avond. Werk daarom liever iets te zorgvuldig dan te snel: vul oneffenheden onder de sokkel op met een dun laagje mortel of stelplaatjes in plaats van de sokkel scheef te laten staan.
Fundering: afmetingen die in de praktijk werken
Voor een lichte tot middelzware sokkel volstaat meestal een betonpoer of trottoirtegel van ongeveer dertig bij dertig centimeter en zeker tien centimeter dik, op een verdicht zandbed. Bij een zware natuurstenen zonnewijzer, of op een plek met een zachte, venige ondergrond, is een bredere poer van veertig tot vijftig centimeter met wapening verstandiger om verzakking te voorkomen. Vorst kan een ondiepe fundering in de loop van meerdere winters langzaam omhoogdrukken; graaf in dat geval door tot voorbij de vorstgrens, in Nederland doorgaans zo'n zestig centimeter, of kies voor een fundering op een bestaand verhard oppervlak zoals een terras.
Kompas of zon: welke methode is betrouwbaarder?
In Nederland is het verschil tussen magnetisch noorden en het werkelijke geografische noorden klein, ongeveer een graad, waardoor een gewone kompasmeting voor de meeste tuinzonnewijzers nauwkeurig genoeg is. Een kompas kan echter lokaal worden misleid door ijzeren tuinhekken, leidingen in de grond of zelfs een metalen sokkel vlak onder het meetpunt. Wilt u het zekerder weten, meet dan op het middaguur - zonnetijd, niet kloktijd - het moment waarop de schaduw van een verticaal voorwerp het kortst is; die schaduw wijst op dat moment exact naar het noorden. Gebruik de instelhulp om te bepalen wanneer dat moment op uw locatie en datum precies valt.
