Bij dit type staat u zelf op de datumschaal om de tijd af te lezen
Een analemmatische zonnewijzer werkt fundamenteel anders dan de klassieke modellen: in plaats van een vaste stijl die schaduw werpt op een wijzerplaat, staat hier een verplaatsbare gnomon - vaak simpelweg een persoon - rechtop op een rechte, noord-zuid gerichte datumschaal. De uren staan aangegeven op een ellipsvormige lijn eromheen, en de schaduw van de gnomon valt op het juiste uur zodra u op de juiste datum op de schaal gaat staan. Gangbare tuinuitvoeringen hebben een ellips met een lange as van 1,5 tot 3 meter: kleiner en de uurpunten liggen te dicht op elkaar om nog prettig af te lezen, groter en de aanleg wordt voor een particuliere tuin al snel onnodig bewerkelijk.
Waarom de gnomon per dag verplaatst moet worden
Bij een gewone poolstijl-zonnewijzer staat de stijl parallel aan de aardas en hoeft hij nooit te verplaatsen. Bij een analemmatische zonnewijzer staat de gnomon echter loodrecht op de grond, niet parallel aan de aardas, waardoor de positie waar de schaduw de juiste tijd geeft, verandert met de stand van de zon gedurende het jaar. Vandaar de datumschaal: op 21 juni staat u op een ander punt dan op 21 december om dezelfde kloktijd correct af te lezen.
Hoe wordt de vorm van de ellips bepaald?
De verhouding tussen de korte en de lange as van de ellips hangt rechtstreeks af van de breedtegraad van de locatie: de halve korte as is gelijk aan de halve lange as vermenigvuldigd met de sinus van de breedtegraad. Nederland ligt tussen ongeveer 50,8° NB (Zuid-Limburg) en 53,5° NB (de Waddeneilanden); op 52° NB is die sinus circa 0,79. Bij een halve lange as van 100 cm komt de halve korte as dus uit op ongeveer 79 cm - een merkbaar ovale, maar geen bijna-cirkelvormige ellips. De positie van de datummarkeringen op de korte as wordt vervolgens bepaald met de zonsdeclinatie van die dag: hoe verder de zon rond de zonnewendes van de hemelevenaar afstaat, hoe verder de markering van het middelpunt van de schaal komt te liggen. Een tekening die voor een andere breedtegraad is berekend, is dus niet zomaar te hergebruiken; zie ook gnomon-hoek en breedtegraad voor hoe breedtegraad bij andere types een vergelijkbare rol speelt.
Waarom dit type geschikt is voor open, publieke plekken
Omdat er geen vaste, obstructieve stijl in het midden staat - de gnomon is immers de bezoeker zelf - leent een analemmatische zonnewijzer zich goed voor plekken waar niets permanent in de weg mag staan, zoals een schoolplein, park of een centraal punt in een tuin waar u ook doorheen wilt kunnen lopen. Voor een gewone particuliere tuin is dit een minder gangbare, maar wel een opvallende en interactieve keuze. Bedenk daarbij wel dat er altijd iemand nodig is om als gnomon te fungeren: zonder bezoeker op de schaal geeft het instrument geen aflezing, in tegenstelling tot een horizontale of verticale zonnewijzer met een vaste stijl die altijd schaduw werpt.
Zelf aanleggen vraagt meer rekenwerk dan andere types
Een analemmatische zonnewijzer zelf ontwerpen en aanleggen is aanzienlijk bewerkelijker dan een horizontaal of verticaal model kopen en plaatsen: de vorm van de ellips en de positie van de datummarkeringen zijn afhankelijk van de breedtegraad en vragen goniometrische berekeningen. Voor wie dit toch wil proberen, bieden gespecialiseerde verenigingen kant-en-klare bouwhandleidingen aan; voor de meeste tuinen is een kant-en-klaar horizontaal of verticaal model echter een stuk praktischer. Zie horizontale zonnewijzer uitleg voor die eenvoudigere optie. Houd er bovendien rekening mee dat een analemmatische zonnewijzer, net als elk ander type, de werkelijke zonnetijd toont en niet de kloktijd: voor een juiste aflezing is een correctie voor de tijdsvereffening en, in de zomer, voor de zomertijd nodig. Zie zonnewijzertijd versus kloktijd en de tijdsvereffening voor de achtergrond, en de instelhulp voor de praktische stappen bij het uitzetten en instellen.
Materiaalkeuze bij een analemmatische zonnewijzer
Omdat het grootste deel van dit type uit een grondplaat of stenen markeringen bestaat, en niet uit een verhoogde stijl, wordt vaak gekozen voor natuursteen, beton met ingelegde cijfers, of metalen platen die verzonken in het gras of grind liggen. Dit maakt onderhoud relatief eenvoudig: er is geen kwetsbare, opstekende stijl die kan verbuigen of afbreken. Verzink de grondplaat of de stenen datummarkeringen tot net onder het maaiveld, zodat een grasmaaier of trimmer er niet tegenaan stoot; een verschil van slechts enkele millimeters in hoogte is al genoeg om op termijn schade aan zowel het maaiwerktuig als de markering te voorkomen.
Welke fouten worden vaak gemaakt bij het aanleggen van dit type?
Verkeerde ellipsverhouding overnemen
Een ontwerp dat voor een andere breedtegraad is berekend, geeft op uw eigen locatie een merkbaar verkeerde aflezing, zeker in de vroege ochtend en late avond, wanneer de schaduw het langst is en kleine afwijkingen het meest opvallen.
Datumschaal niet exact noord-zuid uitgelijnd
Omdat de hele constructie op deze ene lijn is gebaseerd, verschuift een afwijking van een paar graden in de oriëntatie de aflezing over de volle breedte van de ellips. Bepaal het zuiden bij voorkeur met de kortste schaduw op zonne-middag, en niet uitsluitend met een kompas, dat in Nederland enkele graden van het geografisch noorden afwijkt.
Gnomon met de verkeerde diameter
Een te dikke gnomon - bijvoorbeeld een dikke paal in plaats van een slanke stok of de bezoeker zelf - werpt een brede schaduw die de aflezing onnauwkeurig maakt. Voor een vaste markeerstok is een diameter van 1 tot 2 cm gebruikelijk.
