De tijdsvereffening is het verschil tussen de echte en de gemiddelde zonnedag
De tijdsvereffening is het verschil tussen de ware zonnetijd, die een zonnewijzer toont, en de gemiddelde zonnetijd waarop onze klokken zijn gebaseerd. Dat verschil is niet constant: door het jaar heen loopt het op van ongeveer 14 minuten achter tot ruim 16 minuten voor, en weer terug. Een zonnewijzer die feilloos op het noorden staat en de juiste gnomon-hoek heeft, wijkt daardoor op de meeste dagen van het jaar nog altijd enkele minuten tot een kwartier af van de klok, puur door dit effect.
Twee natuurkundige oorzaken door elkaar
Het verschil ontstaat uit twee afzonderlijke bewegingen die niet gelijk oplopen. Ten eerste is de baan van de aarde om de zon geen perfecte cirkel maar een lichte ellips, waardoor de aarde in januari sneller beweegt dan in juli en de zon aan de hemel niet elke dag exact even ver opschuift. Ten tweede staat de aardas schuin ten opzichte van het baanvlak, waardoor de dagelijkse verschuiving van de zon langs de hemelevenaar wisselt met het seizoen. Beide effecten tellen op, versterken elkaar op sommige momenten van het jaar en werken elkaar op andere momenten juist tegen.
Het resultaat is een golvende curve met vier omslagpunten:
- Begin februari, rond 11 februari, loopt de zonnewijzer het meest achter: ongeveer 14 minuten.
- Rond half mei loopt de zonnewijzer licht voor, met een klein maximum van een paar minuten.
- Eind juli, rond 26 juli, loopt de zonnewijzer opnieuw achter, met ongeveer 6 minuten.
- Begin november, rond 3 november, bereikt de zonnewijzer zijn grootste voorsprong: ruim 16 minuten.
Rond eind maart en begin september ligt het verschil dicht bij nul, en juist op die momenten komt de zonnewijzeraflezing het dichtst bij de gemiddelde zonnetijd.
Fotografeert u de zon een heel jaar lang steeds op exact hetzelfde klokmoment, dan blijkt de zon niet steeds op dezelfde plek aan de hemel te staan maar een lusvormig patroon te beschrijven: het analemma. Die karakteristieke, scheve achtvorm is in feite de tijdsvereffening samen met de kleine jaarlijkse verschuiving van de zonshoogte in beeld gebracht. Sommige moderne, precisiegerichte zonnewijzers, zoals bifilaire modellen met twee gespannen draden in plaats van één gnomon, graveren dit analemma direct op de wijzerplaat, zodat de tijdsvereffening voor elke datum in één oogopslag af te lezen is zonder aparte tabel.
Hoe u de tijdsvereffening gebruikt bij het aflezen
Bij het omrekenen van de schaduwstand naar kloktijd telt u de waarde van die specifieke datum bij de andere correcties op: staat de zonnewijzer bijvoorbeeld begin november op 12 uur, dan komt daar de bijna 16 minuten van de tijdsvereffening nog bovenop de lengtegraadcorrectie. Een vaste jaartabel met deze waarden per week is voor de meeste tuinbezitters voldoende nauwkeurig; wilt u de waarde voor een specifieke dag en locatie exact weten, dan berekent de instelhulp dit automatisch. Voor de andere twee correcties, de lengtegraad en de zomertijd, leest u zonnewijzertijd versus kloktijd en zonnewijzer en zomertijd.
