Een zonnewijzer meet iets anders dan een horloge
Een zonnewijzer toont de ware plaatselijke zonnetijd op basis van de werkelijke stand van de zon, terwijl uw horloge de wettelijk vastgestelde zonetijd toont, dezelfde tijd voor een heel land of zelfs een heel werelddeel. Die twee systemen zijn nooit helemaal gelijk, en het verschil komt niet door één oorzaak maar door drie onafhankelijke effecten die u afzonderlijk moet verrekenen om van een schaduwstand naar een kloktijd te komen.
Nederland gebruikt de Midden-Europese Tijd, die officieel is afgestemd op de zonnetijd van de 15e oosterlengtegraad, een lijn die door Görlitz aan de Duits-Poolse grens loopt. Nederland ligt daar geheel ten westen van, tussen ongeveer 3,4° en 7,2° oosterlengte. Per graad verschil loopt de klok vier minuten voor op de werkelijke zonnetijd ter plaatse; voor het midden van het land komt dat neer op ongeveer 30 tot 45 minuten. Dit verschil is het hele jaar door constant voor een vaste locatie en verandert niet met de datum.
Daarbovenop komt de tijdsvereffening: doordat de baan van de aarde om de zon niet perfect cirkelvormig is en de aardas schuin staat, verschilt de lengte van een zonnedag lichtjes door het jaar heen. Dat levert een extra verschil op dat oploopt van ongeveer 14 minuten achter tot ruim 16 minuten voor, afhankelijk van de datum. Dit effect wisselt dus wel per dag, in tegenstelling tot de lengtegraadcorrectie. De volledige uitleg en de waarden per seizoen staan in tijdsvereffening van de zonnewijzer.
Van eind maart tot eind oktober telt Nederland, net als de rest van de Europese Unie, een extra uur op bovenop de wintertijd. De zonnewijzer zelf reageert daar niet op, de schaduw volgt gewoon de zon, maar uw horloge loopt in die periode een vol uur voor op wat u zonder zomertijd zou verwachten. Hoe u dat in de praktijk verrekent, leest u in zonnewijzer en zomertijd.
Rekenvoorbeeld: twee tuinen, twee uitkomsten
Een zonnewijzer in Zeeuws-Vlaanderen, rond 3,6° oosterlengte, heeft een lengtegraadcorrectie van ruim 45 minuten. Een zonnewijzer bij Enschede, rond 6,9° oosterlengte, komt uit op nog geen 33 minuten. Beide zonnewijzers kunnen op exact dezelfde datum staan, met exact dezelfde tijdsvereffening en dezelfde zomertijdstatus, en toch loopt de kloktijd die uit de schaduw volgt in de twee tuinen ruim tien minuten uiteen. Dat onderstreept dat de lengtegraadcorrectie geen landelijk vast getal is, maar echt per locatie moet worden bepaald.
Alles samen: van schaduw naar kloktijd
Om de kloktijd uit een zonnewijzeraflezing te herleiden, telt u de lengtegraadcorrectie op, verrekent u de tijdsvereffening van die specifieke dag, en telt u er in de zomer nog een uur bij op voor de zomertijd. Voor een compact overzicht met een rekenvoorbeeld leest u waarom loopt mijn zonnewijzer niet gelijk; voor een directe berekening op uw eigen locatie en datum gebruikt u de instelhulp.
